kerkenes

Bu yazı AGÜ Mimarlık Fakültesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Nilüfer BATURAYOĞLU YÖNEY tarafından Orantı okuyucuları için hazırlanmıştır, katkıları için teşekkür ederiz.

Françoise Summers1, Nilüfer Baturayoğlu Yöney2, Burak Asiliskender2, Soofia Elias-Özkan3, Matthieu Pedergnana4, Özlem Kevseroğlu Durmuş5

Çevreyle dost, enerjiye duyarlı ve kendine yeterli kırsal gelişim için örnek oluşturan Kerkenes Ekolojik Merkezi, düşük karbonlu bir ekonomi ve sürdürülebilir bir gelecek için yenilenebilir enerji kaynaklarını tanıtmak ve yaygınlaşması için çalışmak amacıyla 2002 yılında Kerkenes Dağ Kazı ve Yüzey Araştırması Projesi Merkezinin bulunduğu Yozgat İli Sorgun İlçesi Şahmuratlı Köyü’nde, dönemin proje başkan yardımcısı Françoise Summers tarafından kurulmuştur.

İlk aşamada, Avustralya Büyükelçiliği Doğrudan Yardım Programınca sağlanan maddi kaynaktan yararlanılmıştır. Kerkenes Projesinin Dr. Geoffrey Summers yönetimindeki ilk aşamasının tamamlandığı 2013 yılına dek Ekolojik Merkez amaçlarını gerçekleştirmek üzere temelde bütünleşik dört farklı yaklaşımdan yararlanmıştır.

kerkenes-kerpic-ev-1

kerkenes-kerpic-ev-2

1. SÜRDÜRÜLEBİLİR KIRSAL KALKINMA

Köyün refah düzeyinin yükseltilmesi amacıyla 2003 yılında kurulan Şahmuratlı Köyü ve Kerkenes’i Tanıtma, Güzelleştirme, Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği (ŞAHDER) aracılığıyla köylülere ulaşarak, onlarla yakın işbirliği içerisinde sürdürülebilir kırsal kalkınma hedeflerinin gerçekleştirilmesi ilk hedeftir. Bu bağlamda, sürdürülebilir kırsal yaşam biçimine uygun çeşitli tasarım, malzeme ve etkinliklerin denendiği dinamik bir merkez üretmek ve köyden şehre göçü durduracak ve hatta tersine çevirecek kırsal kalkınmaya yönelik gelir getirici faaliyetleri desteklemek odak noktalarını oluşturmuştur. Bu etkinlikler aynı zamanda düşük-karbon ekonomisi ve sürdürülebilir kırsal bir gelecek için yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımını desteklemekte ve Şahmuratlı
Köyünü, çevre dostu, enerji-etkin ve kendine yeten bir kalkınma örneği haline getirmeyi amaçlamıştır. Bugüne dek denenen tarım uygulamaları arasında damla sulamalı organik bahçeler, güneş enerjisi ile köylü kadınlar pişirdiği ve/veya kuruttuğu yiyecekler sayılabilir.

2002 yılında Avustralya Büyükelçiliği Doğrudan Yardım Programı, 2004 yılında Kanada Fonu ve 2008 yılında İngiltere Büyükelçiliğinden alınan destekleri izleyerek, 2005-2009 yıllarında Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) – Küresel Çevre Fonu – Küçük Destek Programına yapılan bir başvuru sayesinde yenilenebilir enerjinin özendirilmesi ve yayılması konusunda yenilikçi çalışmalar için fon sağlanmıştır.

sahmuratli

2. YENİLENEBİLİR ENERJİ KAYNAKLARI

Kırsal kalkınma hedefleri arasında yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımı önem taşımaktadır. Bugüne dek merkezde enerji-etkin uygun teknolojiler için yenilikçi tasarımlar yapılması ve bunların üretilerek kullanılması konusunda çeşitli araştırma ve geliştirme çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Kurutulmuş ve pişirilmiş organik tarım ürünlerinin hazırlanmasında, ODTÜ Mimarlık Fakültesi Endüstri Ürünleri Bölümü öğretim üyesi Güner Mutaf ve ekibinin 2009-2010 yıllarında tasarlayarak ürettiği güneş pişirici ve kurutucuları kullanılmıştır. Bunların arasında en ilgi çekici tasarım, sürekli ve yorucu elle düzeltmeye gerek bırakmadan yansıtıcısının güneşi otomatik olarak izlemesini sağlayan, güneş enerjisi ile çalışan bir motora sahip parabolik pişiricidir. Ayrıca merkez çalışma ortaklarından Asuman Korkusuz, 2008- 2009 yıllarında ‘Yozgat Sorgun’da Güneş Enerjili Tasarımların İyileştirilmesi ve Markalaşma Altyapısının Kurulması’ başlıklı bir KDP projesi gerçekleştirmiştir.

3. ENERJİ-ETKİN MALZEMELER VE MİMARİ TASARIM

Merkez, enerji etkin mimari tasarımlar ve iklime uygun yapı malzemelerinin kullanımıyla çevre dostu binalar inşa edilmesi için uyarıcı ve katalizör rolü oynamayı amaç edinmiştir. Yaz aylarında düzenlenen yenilenebilir enerji ve iklime uygun yapı teknolojilerine yönelik programlar, akademik gruplar ile farklı yaş ve eğitim seviyelerindeki öğrencileri bir araya getirmiştir. Geri dönüştürülmüş, çevreye duyarlı, doğal ve/veya alternatif yapı malzemelerini denediği çeşitli etkinlikler gerçekleştirilmiştir. Bu kapsamda Şahmuratlı Köyünde inşa edilen deneysel yapılar arasında Erdoğan Akdağ Eğitim ve Araştırma Merkezi, Güneş Evi/Fırını, Kerpiç Ev, Saman Balyası Ev ile onarılarak bir kış bahçesi eklenen ve Merkezin konaklama işlevine ev sahipliği yapan eski Şahmuratlı Köyü İlkokulu binası sayılabilir. Bu projeler, Erdoğan Akdağ Vakfı, ODTÜ Bilimsel Araştırma Projeleri Birimi ve aşağıda anılan farklı kişiler ile inşaat ve malzeme firmalarının ayni destekleriyle gerçekleştirilmiştir. ODTÜ BAP kapsamında bu yapıların çevre ve iklim performansına yönelik araştırmalar da sürdürülmüştür. Yapılardan toplanan ısı ve nem değeri verileri, yapı malzemeleri ve yapım tekniklerinin çevresel verimliliğini belirlemek amacıyla incelenmiş, enerji etkinlikleri güncel endüstriyel yapı malzemeleri ile karşılaştırılmıştır. Kerpiç gibi, yağmur ve yeraltı sularına dayanıksızlığı nedeniyle sürekli bakım gerektiren malzemelerin performansını iyileştirmek için fiziksel, mekanik ve termal özelliklerini geliştirecek çalışmalar da yürütülmüştür.

kerkenes

4. EĞİTİM ETKİNLİKLERİ

Merkezin amaçları arasında yer alan eğitim etkinlikleri ve halka yönelik programlarla konuya ilişkin bir kamuoyu ve toplum bilinci oluşturulması önem taşımaktadır. Üniversite öğrencileri ile ilk ve orta öğretimdeki öğrenciler için gerçekleştirilen etkileşimli geziler, geleceğin liderleri olacak bu genç bireylere kültürel ve doğal miras ile çevreyle dost gelişimin 21. yüzyılın ilk yarısında taşıyacağı önemi gösterme ve anlatma fırsatı sunmuştur. ODTÜ Mimarlık Fakültesi’nde 2002-2012 yılları arasında Françoise Summers ve Soofia Elias-Özkan tarafından yürütülen Architecture In-Situ (Yerinde Mimarlık) adlı seçme ders kapsamında öğrenciler, Hands-on Building (Uygulamalı Yapı) çalışmalarında uygun, çevreyle dost ve alternatif yapı malzemeleri ile çalışarak deneyim kazanmış ve güneş enerjisi kullanımını destekleyen sergilerin hazırlanmasına yardımcı olmuşlardır. Ankara Charles De Gaulle Lisesi, TÜBİTAK destekli ODTÜ “Küçük Öğretmenler Bilime Dokunuyor” Projesi kapsamında Mardin Yeşilli Yatılı İlköğretim Bölge Okulu ve Van Kerim Tuncer İlköğretim Okulu gibi pek çok kurumdan farklı yaşlarda öğrenciler misafir edilmiştir. Öğrencilerin köylülerin desteğiyle yürüttüğü çalışmalar, birbirinden öğrenmeyi destekleyen etkinliklerdir. Ayrıca köylülere yönelik olarak eğitim, seminer ve uygulamalar da gerçekleştirilmiştir. Bunların arasında organik tarım ve etkin su yönetimi, sağlık ve hijyen, gıda üretimi, etiketleme, paketleme ve pazarlama gibi konular yer almıştır.

 
kerkenes-samanbalyasi-ev-1

Merkezde paydaş olarak çalışan öğretim üyeleri çeşitli ülke ve konferanslarda yaptıkları sunumlarla merkezi tanıtmıştır. Diğer yandan Kerkenes tarım ürünlerinin lisanslanması için çalışmalar yürütülmüş ancak tamamlanmamıştır. 2002-2012 yılları arasında gerçekleştirilen, yerel yöneticilerin desteğini alan ve Ankara’dan aralarında dönemin Kültür ve Turizm Bakanı Ertuğrul Günay gibi idari erkan ile aralarında A.B.D., Avusturalya ve İngiltere büyükelçileri ve eşlerinin de bulunduğu diplomatik erkanın katıldığı Kerkenes Festivalleri de tanıtımda önemli rol oynamıştır. Etkinlere zaman zaman ticari tur şirketleri de ilgi göstermiş, dolayısıyla ulusal ve uluslararası turizme de katkı sağlanmıştır. Ayrıca Kerkenes Ekolojik Merkezi Ürünleri çeşitli yerel ve ulusal kermes ve fuarlarda tanıtılmıştır.

Etkinlikler, ayni ve maddi yardımlarla Yozgat Valiliği, Sorgun Kaymakamlığı, Sorgun Belediyesi, dönemin Yozgat Köy Hizmetleri Müdürlüğü gibi yerel kurum ve yönetimler ile Anglo-Türk Cemiyeti, AKG Gazbeton, Chevron Texaco, MESA, Toreador Votorantim Çimento gibi kuruluş ve firmalar tarafından desteklenmiştir.

ekokoy

Bugün yoğun olarak kullanılmayan, köylülerin etkin ilgisini kaybeden Ekolojik Merkez atıl durumdadır ve yerel yönetimler ile ulusal kurum ve üniversitelerin desteğini beklemektedir.

1 ODTÜ Mimarlık Fakültesi Emekli Öğretim Üyesi
2 AGÜ Mimarlık Fakültesi Öğretim Üyesi
3 ODTÜ Mimarlık Fakültesi Öğretim Üyesi
4 AGÜ Mimarlık Öğretim Üyesi
5 AGÜ Mimarlık Araştırma Görevlisi