emdr-yontemi

 

eternal-sunshine-of-the-spotless-mind

2004 yapımı “Eternal Sunshine of the Spotless Mind” Türkçe çevirisiyle “Sil Baştan” filmini birçoğumuz izlemiş ya da sıra dışı konusunu duymuşuzdur. Filmde; beyinde anıların saklandığı kısımlara gerçekleştirilen bazı müdahaleler ile karakterlerin istemedikleri anılardan kurtulabilecekleri ve hatta istemedikleri kişileri hafızalarından tamamen silebilecekleri anlatılıyor. İmkânsız gibi gözüken bu durum, klinik psikolojide kullanılan EMDR yöntemi ile kısmen gerçek olabiliyor.

Bir psikoterapi yöntemi olan EMDR ile kötü anıların beyinde işlenerek travmatik etkilerinin yok edilmesine olanak sağlayabiliyor, böylelikle kötü anılarından dolayı acı çeken kişiler bu anılara elveda diyebiliyorlar. Yalnızca filmlerde görebileceğimiz bir durum gibi gözükse de, bu yöntem tüm dünyada uygulanıyor ve başarılı sonuçlara imza atıyor.

Nedir bu EMDR Yöntemi?
EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) yani Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme, 1987 yılındaFrancine SHAPIRO tarafından bulunan bir psikoterapi yöntemidir. Shapiro’nun tabiri ile; “EMDR, psikodinamik, bilişsel, davranışsal ve danışan merkezli yaklaşımlar gibi çok iyi bilinen farklı yaklaşımların ögelerini bir araya getiren bir yöntemdir.” Travma Sonrası Stres Bozukluğu’na (TSSB) bir çözüm sunan bu yöntem henüz çok yeni olmasına rağmen, Dünya Sağlık Örgütü (WHO) dâhil olmak üzere birçok kurum tarafından onaylanmıştır. EMDR yönteminin yirmiye yakın kontrollü araştırma sonucunda danışanların çoğunluğunun travma sonrası stres semptomlarını azalttığı veya yok ettiği, aynı zamanda psikolojik sorunlar ile bağlantılı semptomlarda da azalma sağladığı belirlenmiştir. Türkiye’de 1999 Marmara Depremi sonrasında yaygın olarak kullanılan bu yöntem ile birçok depremzedeye psikolojik destek sağlanmıştır. Sonrasında da takip edilen depremzedeler ile alakalı yapılan çalışmaların sonuçları bir makale ile ortaya konmuştur. (Bkz: Konuk E, Knipe J, Eke I, Yuksek H, Yurtsever A, Ostep S. 2006, The effects of eye movement desensitization and reprocessing (EMDR) therapy on posttraumatic stress disorder in survivors of the 1999 Marmara, Turkey, earthquake.)

Nerelerde ve neden kullanılır?
Beynimiz gün boyunca yaşadığımız olayları uykuda rastgele bir biçimde işler ve saklar, yani tüm anılarımıza ev sahipliği yapar. Rüyada gerçekleşen bu işleme sırasında gözler sağa ve sola çok hızlı bir şekilde hareket eder. Günlük normal olayları işlemekte sıkıntı yaşamayan beyin bazı durumlarda bu işlevi yerine getiremeyebilir.

Örneğin; bir kişi, çocukluğunda yaşadığı olaylardan kaynaklanan aşağılanmak, kaybolmak, değersiz hissettirilmek ya dakorkmak gibi olumsuz duyguları, aradan uzun yıllar geçmesine rağmen tekrar hatırlayıp, yeniden etkilenebilir. Ancak aynı kişi birkaç gün önce yemekte ne yediğini hatırlayamayabilir. Çünkübu beyin için normal bir bilgidir, işlenmiştir ve kişinin o anıyla işi bitmiştir.

Kişi travmatik olaylarla karşı karşıya kaldığında beyin bu olayları işleyemeyebilir, dolayısıyla bu anılar uzun süreli hafızaya yerleştiğinde kişide etkileri uzun sürecek olan bazı olumsuzluklara, bozukluklara neden olabilir.

Shapiro, göz hareketlerinin bazı bozuklukların tedavilerinde kullanılabileceğini tesadüfi olarak keşfetmiş, kendisini rahatsız eden bir düşünce aklından geçtiğinde gözlerin bir sağa bir sola hızlı şekilde hareket ettirdiğinde, o düşüncenin etkisinin azaldığını ve rahatlama hissi yaşadığını fark etmiştir. Bu tezini önce kendinde, ardından başkalarında denemiştir. Shapiro, bu olumsuz anıların beyinde rem uykusunda işlenememesinden ötürü etkilerinin uzun süre devam ettiğini iddia etmiştir. Uykuda olduğu gibi günlük olayların rastgele işlemesinin aksine EMDR ile danışanın olumsuz anısı belirlendikten sonra o anıya yönelik işleme gerçekleştirilir. EMDR yöntemi; danışanı, yaşadığı kötü anılar ile güvenli bir ortamda yüz yüze getirir. Geçmişte yaşanan ve bugüne kadar taşınan olaylar, danışan ve terapist tarafından değerlendirilir. Bu anıların yol açtığı olumsuz duygular veya fiziksel belirtiler zayıflatılır. Duygusal ameliyat diye tabir edilen işlem sonrasında anıların danışanlara verdiği acının önüne geçilebilir.

Çocukluk döneminde yaşanan üzücü olaylar, taciz, doğal afetler, savaş veya ölüm gibi rahatsız edici yaşam deneyimlerinin neden olduğu duygusal sorunlar ile fobiler, kaygı, suçluluk, kızgınlık, panik bozukluk, algı bozukluğu, depresyon, yas, kronik ağrı ve başka bozuklukların tedavisinde de göz hareketleri ile işleme yöntemi olumlu sonuç verebilir.


Beynimiz gün boyunca yaşadığımız olayları uykuda rastgele bir biçimde işler ve saklar, yani tüm anılarımıza ev sahipliği yapar.


Nasıl işler?
EMDR psikoterapi ile birlikte yürütülür. Terapistin önerisi ve danışanın isteği sonucunda yöntem kullanılmaya başlanır. Tedavi Üç Yönlü Yaklaşımı (Geçmiş, Şimdiki, Gelecek) içerir. Bu yaklaşımın bir parçası olarak terapist danışanın her bir anının detaylarının belirlenmesine ve işlenmesine yardımcı olur. EMDR psikoterapi yaklaşımında 8 aşamalı protokol kullanılır.
  • 1.Aşama: Danışan Geçmişi; Danışanın öyküsü öğrenilir, geçmiş yaşantı ve gelecek hedefleri belirlenir.
  • 2.Aşama: Hazırlık; Terapist danışanı anılarının işlenmesi için hazırlar, EMDR sürecini ve kendini sakinleştirme tekniklerini anlatır. Bu teknikler danışanın seanslar arasında ve seans sırasında dengesini sürdürmesi ve tamamlanmamış seansların kapanışı için kullanılır. Danışanın tedavide kalması için de yararlıdır.
  • 3.Aşama: Değerlendirme; Terapist, danışanın olumsuz anısı ile ilgili bir resim belirlemesini ister. Danışan o anı ile alakalı detayları, hissedilen duyguyu ya da fiziksel hissin duyumlarını anlatır. Her travmatik anı insanda kendisi ile ilgili olumsuz bir biliş oluşturur, danışandan o anıyı düşündüğünde kendisi hakkında düşündüğü bilişi belirlemesi istenir. Danışanın kendisi hakkındaki bilişi; “yetersizim, kendimi koruyamam, sevilmeyi hak eden biri değilim” gibi olumsuz düşüncelerdir. Ardından bu durumda hangi olumlu bilişe sahip olmak istediği sorulur, “başarabilirim, sevilmeye değer biriyim, artık güvendeyim” gibi daha işlevsel bir düşünce belirlenir. Olumlu bilişin belirlenmesi hem tedavinin hedefini ortaya koyar, hem de travmatik anı ile düzeltici duygusal bilgi arasında daha başlangıçta ilişki kurarak bilgi işlemeyi kolaylaştırabilir. Danışanın hedef resmi düşünmesi belleğini harekete geçirir ve güçlü duygular ortaya çıkarır. Danışandan bu duyguları fark etmesi ve not etmesi istenir.
  • 4.Aşama: Duyarsızlaştırma; Terapist geçmişten gelen ve danışanı rahatsız eden anının veya hedef anının işlenmesini takip eder ve onu yönlendirir. Olumlu gelecek davranış şablonları da sonraki aşamalarda işlenir. İşleme sırasında duyusal, bilişsel ve duygusal bilgilerde değişiklik oluşur. Bu aşamanın amacı anıyla ilişkili rahatsızlığı en aza indirmek, yeni bakış açıları kazandırarak yeni bir kendilik hissi ve dünya görüşü yaratarak kişisel gelişim sağlamaktır.
  • 5.Aşama: Yerleştirme; Terapist danışanın anıya bağlı olarak kendisiyle ilgili arzu ettiği olumlu düşünceyi bulmasına, bunu pekiştirmesi ve ayrıca adaptif anı ağlarıyla bütünleştirmesine yardımcı olur.
  • 6.Aşama: Beden Tarama; Beden taraması aşamasıdır. Danışandan hedef resim ve olumlu bilişe odaklanırken bedende herhangi bir gerginlik olup olmadığına dikkat etmesi istenir. Uyum bozucu şekilde depolanmış bilgiler fizyolojik olarak da yaşanırlar. Bu yüzden, başlangıçta hedeflenen travmatik anı, herhangi bir beden duyumu olmaksızın anımsanana kadar EMDR işlemi tamamlanmış kabul edilmez. Danışan, rahatsız edici bir beden duyumu bildiriyorsa rahatlayana kadar işlemeye devam edilir.
  • 7.Aşama: Kapanış; Tamamlama aşamasıdır. Bu evrede terapist işlemenin yeterince sağlanıp sağlanmadığına karar verir. Eğer yeterince işleme olmadı ise, seans ikinci evrede geliştirilen kendi kendini yatıştırma teknikleri, güvenli yer uygulaması gibi egzersizler ile bitirilir ve yeni seansta devam edileceği danışana açıklanır. Bütün danışanlara seanslar arasında da işlemenin devam edebileceği bilgisi verilir.
  • 8.Aşama: Yeniden Değerlendirme; Tekrar değerlendirme seansıdır ve ilk uygulamadan sonraki her seansın başlangıç aşamasıdır. Terapist danışandan önceki seansta çalışılan hedef anıyı anımsamasını ve tedavinin etkileri üzerine bir değerlendirme yapmasını ister. Tedavinin etkisi değerlendirilir, hem de odaklanılması gereken konular hakkında bilgi edinilir. Yeni hedefler belirlenerek yeni bir EMDR seansına başlanır.

Güvenli yer: Travmatik yaşantıların çalışılmasının oldukça rahatsız edici olduğu, danışanların sıklıkla aşırı uyarılmışlık halleri, tetikte olma gibi durumlar yaşaması nedeniyle, EMDR uygulamasından önce, danışanlara kendilerini kontrol edebilecekleri, rahatlatabilecekleri teknikler öğretilir. Güvenli yer egzersizi bunlardan biridir. Danışandan kendisinde güvenlik ve rahatlık hisleri uyandıran bir yer anımsaması ya da hayal etmesi istenir. Bu görüntüye odaklandığında hissettiği duyguları ve hoş fiziksel duyumların yerini tanımlaması istenir. Ardından, bu görüntüyü tanımlayacak, rahatlık, plaj, ağaçlar, dağ gibi bir ipucu sözcük bulması istenir. Duygusal olarak güvende olduğu yerin görüntüsü, olumlu duyumlar ve ipucu sözcüğe odaklanması istenir. Bu uygulamayı kendi kendine tekrarlaması istenir ve görüntüyü anımsadığında rahatlama olması sağlanır. Seans sırasında ve seanslar arasında rahatsızlığın yükseldiği anlarda kullanması önerilir.

eye-movement-desentization-reprocessing


EMDR uygulamasından önce, danışanlara kendilerini kontrol edebilecekleri, rahatlatabilecekleri teknikler öğretilir. Güvenli yer egzersizi bunlardan biridir.


EMDR Terapi Yöntemi’ne nereden erişebilirim?
EMDR terapisi uluslararası alanda yaygın olarak kullanılmaktadır. Yöntem tüm dünya ülkelerinde aynı şekilde öğretilip uygulanmaktadır ve uluslararası EMDR derneklerinin denetimi altındadır. Türkiye’deki EMDR Derneği de EMDRIA’ya (EMDR International Association) üyedir. EMDR I eğitimi alan terapistler; yalnızca “single trauma” denilen deprem, trafik kazası gibi tek bir olaya bağlı travmalarla ilgili çalışırlar, EMDR II eğitimi alan terapistler ise hem EMDR I konularıyla hem de çocukluk travmaları ve ihmalleri dâhil olmak üzere birçok konuyu içeren ve “complex trauma” denilen karmaşık travmalarla ilgili çalışırlar.

Orta Anadolu Kalkınma Ajansı, 2016 yılında ORAN Akademi kapsamında Kocasinan Rehberlik ve Araştırma Merkezi’nde görevli psikolojik danışmanlara EMDR eğitimi desteği sağlamıştır. Geçtiğimiz yıldan bu yana, Kocasinan RAM bünyesinde görev yapan EMDR I ve EMDR II eğitimleri almış sertifikalı terapistler, danışanlara destek sağlamışlardır.

Travmaları atlatamayan, panik atak, stres bozuklukları veya başka sorunlar yaşayan yani kötü anılara elveda demek isteyen kişiler, Kocasinan RAM bünyesindeki terapistlerden ücretsiz psikoterapi veya gerek görülen durumlarda EMDR terapisi desteği alabilmektedirler.

Kaynakça
Shapiro F, 2001, EMDR: The Breakthrough “Eye Movement” Therapy for Overcoming Anxiety, Stress, and Trauma.
Kavakcı Ö, Doğan O, Kuğu N, 2010, EMDR (Göz Hareketleri İle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme): Psikoterapide Farklı Bir Seçenek.
Konuk E, Knipe J, Eke I, Yuksek H, Yurtsever A, Ostep S. 2006, The effects of eye movement desensitization and reprocessing (EMDR) therapy on posttraumatic stress disorder in survivors of the 1999 Marmara, Turkey, earthquake.
www.dbe.com.tr
www.emdr-tr.org