Sivas’ın Jeolojik Miras Potansiyeli

Bu yazı Dr. M. Emrah AYAZ tarafından Orantı okuyucuları için hazırlanmıştır, katkıları için teşekkür ederiz.

Yerkürenin jeolojik geçmişine ilişkin verile­ri belge niteliğinde yansıtan, ender bulunan, bazen estetik görüntüye ve canlılara ait izlere de sahip olabilen ve kaybolması durumunda yerine konulamayacak her türlü jeolojik varlık­lar “jeolojik miras” olarak tanımlanmaktadır. Jeolojik miras olabilecek zenginlikler; özgün morfolojik yapılı kayalar, göller, şelaleler, kan­yonlar, mağaralar, estetik görünümlü traver­ten veya tufa oluşumları, kaplıca kaynakları, önemli fosil yatakları, tektonik yapılar, refe­rans (tip) stratigrafik kesitler, ender mineral toplulukları ve antik maden işletmeleri gibi je­olojik kaynaklar şeklinde sıralanabilir. Bu de­ğerler, koruyup kullanılarak gelecek nesillere aktarılması gereken zenginliklerdir.

Sivas ili, jeolojik miras varlıkları bakımından oldukça önemli bir potansiyel taşımaktadır. İlin karmaşık jeolojik yapısına bağlı olarak, çe­şitlilik ve miktar bakımından oldukça önemli jeolojik miras varlıkları ortaya çıkmıştır. İli­mizde bugüne kadar 90 adet jeolojik miras varlığı belirlenmiştir. Bunların bir kısmı, farklı unsurları birlikte içermesi bakımından jeopark olarak değerlendirilebilecek önemli alanlardır.

Jeolojik miras (jeomiras); yerkürenin jeolojik geçmişine ilişkin verileri belge niteliğinde yansıtan, ender bulunan, ba­zen estetik görüntüye ve canlılara ait izlere de sahip olabilen ve kaybolması durumunda yerine konulamayacak her türlü je­olojik oluşumlardır. Jeolojik yapılar üzerine insanlar tarafından işlenmiş kültürel nitelikli yapılar, doğaltaşlarla üretilmiş çeşitli eser ve aletler ve tarihsel dönemlerde toplumların yaşamını etkilemiş jeolojik olaylara ait önemli izler içeren zenginlikler ise kültürel jeolojik miras olarak tanımlanabilir. Bu değer­ler, koruyup kullanılarak gelecek nesillere aktarılması gereken zenginliklerdir.

Jeolojik miras olabilecek zenginlikler; özgün morfolojik yapılı kayalar, göller, şelaleler, kanyonlar, mağaralar, estetik görünümlü traverten veya tufa oluşumları, kaplıca kaynakları, önemli fosil yatakları, tektonik yapılar, referans (tip) stratigrafik kesitler, ender mineral toplulukları ve antik maden işletmeleri gibi jeolojik kaynaklar şeklinde sıralanabilir.

Dünyadaki ilk jeopark, 1984 yılında Fransa’da açılan Haute-Provence Jeoparkı’dır. Yaklaşık 269 hektarlık bir alanda bulunan bu jeopark, Avrupa’nın en büyük açık hava müzesi durumundadır.

EmirhanKayalıkları
Emirhan Kayalıkları’ndan genel bir görünüm: Özgün kaya morfolojileri, düşey-eğimli tabaka duruşları, kıvrımlar, Ballı Kaya kesimi, oyma kaya oda kalıntısı, oyma kaya su deposu, oyma kaya çilehane ve oyma kaya ibadethanenin bulunduğu bir jeopark alanı olup, bu alanda 150-200 adet yaban keçisinin yaşadığı belirlenmiştir.

Kültürel jeolojik miras olabilecek zenginlikler ise; taş oyma yapılarını, yer altı şehirlerini, yerleşim yeri olarak kullanıl­mış mağaraları, doğaltaşlarla işlenmiş çeşitli süsleme eserlerini, taş baltaları, taş çakıları ve bunun gibi kültürel motif taşıyan de­ğerler ile tarihsel dönemlerde toplumların yaşamını etkilemiş doğal afet izlerini, göl-akarsu deltalarındaki ve deniz seviyesin­deki değişimleri ve bunların kültürel izlerini konu almaktadır.

Çeşitli jeolojik miras ve/veya kültürel jeolojik miras varlıklarını birlikte barındıran, ekolojik ve arkeolojik unsurları da içerebilen ve içerisinde yürüme parkurlarının, bilgilendirici levhaların ve diğer düzenleyici unsurların yer aldığı koruma altına alınmış daha kapsamlı alanlar ise “jeopark” olarak tanımlanmaktadır.

Jeoparklar, son yıllarda jeoturizm bakımından gittikçe önem kazanmakta ve yeni istihdamlarla birlikte yerel ekonomilere önemli katma değerler sağlayabilmektedir. Bunun yanında, yerbilim ve çevre konularında geniş halk kitleleri bilgilendiri­lerek, jeolojik mirasların gelecek kuşaklara aktarılması bilinci geliştirilmektedir.

Dünyadaki ilk jeopark, 1984 yılında Fransa’da açılan Haute-Pro­vence Jeoparkı’dır. Yaklaşık 269 hektarlık bir alanda bulunan bu jeopark, Avrupa’nın en büyük açık hava müzesi durumundadır. Jeoparkta çeşitli fosil türleri ve ilginç kaya topluluklarının yanın­da, Fransa’nın en görkemli kanyonlarından Verdon Kanyonu da bulunmaktadır. Ayrıca jeoparkta bir jeoloji merkezi kurulmuş olup, içerisinde çeşitli kayaç örnekleri ve sanatsal çalışmalar ser­gilenmekte ve bir kütüphane hizmet vermektedir. Jeoparktaki ilginç yerleri görmek ve bilgi almak isteyenler için ise rehberli turlar düzenlenmektedir. Benzer şekilde, Almanya’nın Vulkane­ifel Bölgesi’nde, Yunanistan’ın Midilli Adası’nda ve İspanya’nın Maestrazgo/Terruel bölgesinde de jeopark olgusuna paralel ça­lışmalar yapılmaktadır.

Ülkemiz, jeolojik miras potansiyeli bakımından oldukça zengin­dir. Örneğin Kapadokya Bölgesi’ndeki (Nevşehir) peri bacaları ve Denizli’deki Pamukkale travertenleri, Dünya Miras Listesi’ne kaydettirilmiş önemli jeolojik zenginliklerimizdir. Bunların dı­şında ülkemizde jeopark ilan edilebilecek önemli jeolojik miras alanlarının bazıları; Meke Gölü, Kula Volkanitleri, Nemrut Vol­kanı, Karapınar Volkanı, Narman Mutluluk Vadisi, Tuzgölü, Mut Miyosen Havzası, Hafik-Zara Jips Karstı Gölleri (Sivas), Gökpınar (Gürün-Sivas), Şuğul Kanyonu (Gürün-Sivas), Sızır Şelalesi (Ge­merek-Sivas), Emirhan Kayalıkları (Sivas) ve Uyuz Çermik Jeoter­mal Alanı (Yıldızeli-Sivas) şeklinde sıralanabilir.

Sivas, 28.619 km2’lik yüzölçümüyle Türkiye’nin toprak bakımın­dan en büyük ikinci ili durumunda olup; yüzölçümü, coğrafik konumu, yeraltı zenginlikleri, tarih, kültür ve tabiat varlıkları ve

jeolojik miras varlıkları bakımından ülkemizin en önemli illeri arasında yer almaktadır. Bu sebeple ilimiz; “Maden Şehri Sivas” ve “Tarih ve Kültür Şehri Sivas” olarak anıldığı gibi, “Jeolojik Mi­ras Şehri Sivas” olarak da anılmayı hak etmektedir.

SİVAS YÖRESİNDE BELİRLENEBİLEN JEOLOJİK MİRAS VAR­LIKLARI

Sivas ili, jeolojik miras varlıkları bakımından oldukça önemli bir potansiyel oluşturmaktadır. İlin karmaşık jeolojik yapısına bağlı olarak, çeşitlilik ve miktar bakımından oldukça önemli jeolojik miras varlıkları ortaya çıkmıştır. İlimizde bugüne kadar 90 adet jeolojik miras varlığı belirlenmiştir. Bunların bir kısmı, farklı unsurları birlikte içermesi bakımından jeopark olarak değerlendirilebilecek önemli alanlardır. Jeopark olarak değerlen­dirilebilecek önemli alanların başında; Şuğul Kanyonu (Gürün), Emirhan Kayalıkları (Merkez), Hafik-Zara Jips Karstı Gölleri ve Uyuz Çermik Jeotermal Alanı sayılabilir.

Sivas’ta Bulunan Jeolojik Miras Varlıkları

Merkez İlçede; Emirhan Kayalıkları, Taşlıdere Miyosen Tekto¬nostratigrafik İstifi, Haliminhanı (Sivas-Ankara Karayolu Çıkışı Kuzey Yakası) Bindirme Tektoniği, Beştepe Köyü Höyük Kalesi/ Oturan Kral Silüeti, İşhan Köyü Oligosen-Alt Miyosen Açısal Uyumsuzluğu ve Tektonik Yapıları, Hayranlı-Haliminhanı Omurgalı Fosil Yatağı, Soğuk Çermik Jeotermal Alanı ve Kanyonu, İnkaya Karstik Kireçtaşları (Eğribucak Köyü), Gelin Kayası (Eğribucak Köyü), Zerik Gölü Çökme Dolini (Örencik Köyü), Yağmurluseki Saltaşı, Yakupoğlan-Kaletepe (Karatepe) Höyüğü, İnceyol Köyü Biyohermi (Fosilli Resifi), Hayranlı-Haliminhanı Omurgalı Üç Ayaklı At Fosili.

Doğanşar’da; Dipsizgöl

Divriği’de; Kayaburun Köyü Doğal Kaya Tüneli, Maltepe Peri Bacaları/Şeytan Şehri, Tuğut Köyü Peri Bacaları/Şeytan Kayalıkları, Eskiköy Küçük Göl (Maltepe Köyü), Odur Köyü Doğal Kaya Köprüsü ve Kilisesi, Güresin Köyü Doğal Kaya Mağaraları, Pliyo¬kuvaterner Sütun Yapılı Bazaltlar (Çokmaşat Köyü)-Kale/Derimli Köyü (Hekimhan)), Kesdoğan Kalesi/Jura-Kretase – Miyosen Kireçtaşları Açısal Uyumsuzluğu, Divriği-Kemah İstasyonları Arasındaki Kanyon
Gemerek’te; Sızır Şelalesi, İnkışla Oyma Kayaları

Hafik’te; Hafik Gölü/Jips Karstı-Çökme Dolini, Batı Lota Gölü/ Jips Karstı-Çökme Dolini, Doğu Lota Gölü/Jips Karstı-Çökme Dolini, Kızılçam Gölü/Jips Karstı-Çökme Dolini (Çimen Yenice Köyü), Seyfe Balıklı Kaya Gölü/Jips Karstı-Çökme Dolini, Göydün Kaynağı, Kuzugölü Kaynağı (Yalıncak Köyü), Kuzugölü Kanyonu ve Çağlayanı (Yalıncak Köyü), Yalıncak Köyü Tabakalı Jips İstifi, Çömlekli Köyü Kanyonu, İnköy Mağarası, Gedikçayırı Köyü Deliklitaş Mağarası ve Fay Aynası, Yarhisar Mağaraları, Yarhisar Mağaralı Göl, Kahramankaya (Tuzhisar Köyü), Beydilli Peri Bacası (Beydilli Köyü), Tozantı Vadisi (Kireçtaşı, melanj, ag-lomeralar, doğaltaş ocakları), Gökdin Köyü Doğal Su Kaynakları, Batıkgöl

Gölova’da; Sütgölü, Karayakup Oyuklu Kayalıkları

İmranlı’da; Madenköy Antik Pb-Zn Galerisi (1000 yıl önce), Karacaören Köyü Diyapirleri

Kangal’da; Kangal Balıklı Çermik Jeotermal Alanı, Kalkım Balıklı Çermik Jeotermal Alanı, Minare Kaya Peri Bacaları (Minareli Köyü-Çetinkaya), Akçakale Peri Bacaları (Akçakale Köyü-Çetinkaya), Akçakale Oyma Mağara (Akçakale Köyü- Çetinkaya), Yacihan Kitabesi (Akçakale Köyü-Çetinkaya), Turnalı Kanyonu (Turnalı Köyü), Sarıpınar Konglomeratik Peribacaları/Gelinkayaları (Sa¬rıpınar Köyü-Alacahan), Deliktaş Breşik Kireçtaşı Karstik/Oyma Yapıları (Delikkaya) ve Verev Atımlı Fay Aynası

Suşehri’de; Çakmakkır Kobra Başlı Kaya (Karacaören Köyü)

Şarkışla’da; Ortaköy Özgün Traverten Morfolojili Jeotermal Alanı, Tereli Mağarası (Ortaköy), Miğferli İnsan Başı Silüeti (Akçasu Köyü Kızkalesi)

Ulaş’ta; Damla Mağarası, Kazanpınarı Oyuğu (Kazanpınarı Köyü), Tepegöl Krater Gölü (Kapıkaya Köyü), Karagöl Krater Gölü (Eskiköy), Çimligöl/Jips Karstı-Çökme Dolini (Ezentere Köyü), Ezentere Kaya Setti (Kalesi) (Ezentere Köyü), Ulaş Kaya Setti (Ulaş), Delikkaya ve Topakkaya (Baharözü Köyü)

Yıldızeli’de; Uyuz Çermik Jeotermal Alanı, Sıcak Çermik-Tepe Çermik Açılma Çatlakları, Kalın Kanyonu, Yıldız Değirmenaltı Şelalesi, Yıldızeli Şeyhhalil Meteoriti (Göktaşı)

Zara’da; Tödürge Gölü/Jips Karstı-Çökme Dolini (Demiryurt Köyü),Cencin Gözeleri (Demiryurt Köyü), Beydağı Gölü, Tödürge Kaya Mağaraları (Tödürge (Demiryurt) Köyü), Zara Yenicami Mahallesi Kaya Mağaraları, Şerefiye Merkez Sülüklügöl, Kuşkayası Köyü Karstik Kireçtaşları (Şerefiye), Zara Eymir Kayalıkları (Eymir Köyü)

Gürün’de; Gökpınar, Şuğul Kanyonu, Suçatı Kanyonu, Suçatı Say Mağaraları, Gürün Kaya Mağaraları, Aygır Gölü, Suçatı Şuğul Gölü